Freelance Model Olarak Çalışmanın Artıları ve Eksileri

Geçen Salı gecesi 11'de telefonum çaldı. Aramızda 7 yıldır çalıştığım bir reklam yönetmeni — ertesi sabah 7'de Kilyos'ta çekim var, ana kadın oyuncu hastalanmış, elimde kim varsa fotoğraflarını atmamı istiyor. Ben freelance çalışan 3 modelin numarasını tuşladım. İkisi zaten başka sette, biri hemen atladı arabaya. Sabah 6'da Kilyos'taydı. Ve bu, freelance model olmanın hem en tatlı hem de en yorucu tarafını tek gecede anlatan bir hikâye.

Şimdi şöyle. Freelance model olarak çalışmak, Instagram'dan göründüğü gibi bir özgürlük cenneti değil. Ama sanıldığı kadar belirsiz bir bataklık da değil. İkisinin arası. O arayı dürüstçe anlatacağım.

Freelance model kime göre mantıklı, kime göre tuzak?

12 yıldır bu işin içindeyim. Önce set önünde durdum, sonra casting direktörlüğü yaptım, şimdi kendi ajansımı çeviriyorum. Gördüğüm şu: freelance çalışmak herkese göre değil. İşine gelir diye düşünenlerin yarısı, 4-6 ay sonra pes ediyor.

Neden? Çünkü kimse sana sabah "bugün şu saatte şurada ol" demiyor. Call sheet'i kendin takip ediyorsun, fatura kesmeyi kendin öğreniyorsun, buyout ile usage fee arasındaki farkı sözleşmeyi okurken öğreniyorsun. Bazen yanarak.

Peki kime gerçekten uyar?

Kendi ajandasını tutan, mail'e 2 saat içinde dönebilen, self-tape'i evde çekip aynı gün gönderebilen biriyseniz — evet, freelance size yaramış demektir. Ama "ben biraz rahat çalışayım" diyorsanız, boards'a girin, bir ajansla 12-24 aylık sözleşme yapın, kafanız rahatlasın.

Paranın gerçeği: ne kazanıyorsun, ne kaybediyorsun?

Konuşalım. Reklam filmi günlük ücreti İstanbul'da şu an 4.200-8.600 TL bandında oynuyor, ulusal yayın hakkı (buyout) eklenince 14.000-32.000 TL'ye çıkabiliyor. Katalog çekimi daha mütevazı: 1.800-3.400 TL günlük. E-ticaret lookbook çekimlerinde saatlik bile çalışılıyor artık.

Ajanslı çalışsanız buradan %15-20 komisyon gidiyor. Freelance çalışınca o para cebinizde kalıyor — kulağa hoş geliyor, değil mi? Ama bir şey daha var. Ajansın yaptığı iş sadece aracılık değil. Fatura kesmiyorsanız, stopaj hesaplamıyorsanız, sözleşmedeki "worldwide, all media, in perpetuity" ibaresini görmüyorsanız, o %18 komisyon aslında sizin sigortanız.

Dürüst olayım: freelance çalışanların yaklaşık %67'si ilk yılında vergi konusunda bir hata yapıyor. Kendi gördüğüm bu.

Özgürlük mü, sahipsizlik mi?

İşte en sevdiğim kısım burada başlıyor. Freelance çalışmanın en büyük artısı — ve en büyük eksisi — aynı şey: kimse sizin patronunuz değil.

Artı tarafı: istediğiniz projeyi seçersiniz. Bir markanın değerlerini sevmiyorsanız, reddedersiniz. Saat 5'te biten bir çekimden sonra 3 gün dinlenmek istiyorsanız, dinlenirsiniz. Takvimi siz kuruyorsunuz.

Eksi tarafı: hasta olduğunuz gün kimse size maaş yatırmaz. Sigortanız yoktur — yapmazsanız. Emeklilik? Kendinize bir BES açmadıysanız, yoktur. Geçen kış Bodrum Turgutreis'te çekim yapan bir model arkadaşım — isim vermeyeyim — sette merdivenden düştü, 13-19 gün çalışamadı. Kimse onu aramadı. Çünkü kimsenin kadrosunda değildi.

"Freelance olmak şu demek: herkes seni arar ama kimse seni aramaz." — 9 yıldır sektörde olan bir casting direktörü dostum, geçen Ekim'de kahve içerken söylemişti. Aklımdan çıkmıyor.

İş akışı düzenli mi? Kısa cevap: hayır.

Şöyle. Reklam sektörü mevsimsel. Eylül-Kasım arası ve Mart-Mayıs arası yoğun. Ramazan ayında ve Temmuz ortası-Ağustos başında piyasa ölür. Freelance çalışıyorsanız bu ritmi kendiniz öğreneceksiniz, zor yoldan.

2019 Eylül'de bir aday gelmişti bana, 6 ay önce freelance başlamış, "işler durdu, ne yapayım" diyordu. Ona şunu söyledim: Aralık ve Ocak'ta zaten durur, bu sektörün nefes alma ayları. Panik yapma, portfolyo güncelle, tear sheet'lerini topla, showreel'ini kısalt. Şubat'ta tekrar konuşuruz.

Şubat'ta 2 iş aldı. Nisan'da 4. Ritim budur.

Freelance çalışırken işleri nereden buluyorsun?

Tanıdık geliyor mu bu soru? Her hafta en az 3 kere alıyorum. Dürüst cevap:

• Casting platformlarına kayıt (ücretsiz olanlar — kayıt parası isteyen kaçın)
• Prodüksiyon şirketlerinin PX ekiplerine direkt portfolyo maili
• Instagram DM (evet, hâlâ işliyor, %34 iş oradan geliyor gözlemime göre)
• Ajanslarla non-exclusive anlaşma (evet, mümkün — kimse size söylemez ama)
• Eski meslektaşlardan referans

Dolandırıcılık: en sinir olduğum konu

Bir şey daha söyleyeceğim, sonra geçiyorum. Türkiye'de freelance modellere yönelik "kayıt ücreti" dolandırıcılığı hâlâ çok yaygın. Size "portfolyo çekimi için 4.500 TL", "platform üyeliği için 2.800 TL" diyen yere bir daha bakmayın. Gerçek ajans sizden para almaz — işiniz olunca komisyon alır. Hepsi bu.

Laf aramızda, geçen ay bir aday bana mail attı — adını vermeyeyim ama Ankara'dan — 18 yaşın altında, ailesinin haberi olmadan bir "ajansa" 6.300 TL yatırmış. Para gitti tabii. Hem 18 yaş altı için veli onayı gerekir, hem de ücret alan yer ajans değildir. İki katman yalan.

Sözleşme okumayı öğrenmek zorundasınız

Ne desem ki... aslında şöyle düşünüyorum: freelance çalışmanın en görünmez maliyeti, sözleşme okumayı öğrenmek için harcadığınız zaman. Option dönemi (yani marka sizi 4-7 hafta "tutabilir" mi?), usage fee kapsamı (sadece Türkiye mi, global mi?), exclusivity (çekim sonrası 6 ay rakip markayla çalışamaz mısınız?) — bunların hepsi para. Görmezden gelirseniz, cebinizden çıkar.

Siz olsaydınız ne yapardınız? İlk işinde heyecanla her şeye "tamam" diyen birine dönüşmemek için, ilk 2-3 sözleşmenizi bir avukata veya tecrübeli bir meslektaşa okutun. 600-900 TL danışmanlık ücreti, size 10 kat geri döner.

Yani sonunda freelance mi, ajans mı?

İşte bu soruya cevap vermeyeceğim. Çünkü doğru cevap sizin nasıl biri olduğunuza bağlı. Bir paradoks var burada: freelance olanların çoğu "keşke bir ajansta olsam" diyor, ajanstakilerin çoğu "keşke freelance olsam" diyor. İkisini birden denemeden karar vermeyin.

Şunu biliyorum: bu işi seven, 4-6 yıl içinde kendine bir yol bulur. Sevmiyorsa, 8-11 ay içinde bırakır. Arada kalan yer yok. Ya da belki vardır, bilmiyorum, belki yanılıyorum. Ama gördüğüm bu.

Siz hangi tarafta duruyorsunuz?