Model Ajansı Sözleşmesinde Dikkat Edilmesi Gereken 5 Madde

Geçen Salı gecesi 11'de telefonum çaldı. Bodrum Turgutreis'te reklam çekimine giden bir aday — 23 yaşında, ilk işi — sözleşmeyi setin önünde imzalatmaya çalışıyorlarmış. "Abi, buyout maddesi ne demek, imzalayayım mı?" Şöyle cevap verdim: imzalama, arabaya bin, dön. Ertesi gün aradım yapımcıyı, halletmiş olduk. Ama mesele şu: bu çocuk model ajansı sözleşmesini daha önce hiç okumamış, çünkü ajansı ona "sen imzala, biz hallederiz" demiş.

İşte bu yüzden yazıyorum.

Komisyon oranı net mi, yoksa "duruma göre" mi yazıyor?

Doğru dürüst çalışan bir ajansın sözleşmesinde komisyon oranı rakamla yazar. Türkiye piyasasında standart %15-20 arası. Reklam filmlerinde bazen %20-25'e çıkabiliyor, moda çekimlerinde %15 civarı. Ama ben son 6 ayda üç farklı sözleşme gördüm ki komisyon kısmında "ajans ve model arasında mutabık kalınan oran" yazıyordu. Laf aramızda, bu kadar muğlak bir ifadeyi kim koyarsa kaçın.

Bir de şu var: komisyon brüt üzerinden mi, net üzerinden mi kesiliyor? İkisi arasında ciddi fark oluyor. Mesela reklam filmi günlüğü 18.000 TL ise, brütten %20 komisyon 3.600 TL; ama stopaj sonrası netten %20 ise yaklaşık 2.400 TL. Ben kendi sözleşmelerimde "net ücret üzerinden %18" diye açık yazarım, çünkü modelin eline ne geçeceğini bilmesi hakkı.

Münhasırlık maddesi seni kaç ay bağlıyor?

Bu madde sözleşmenin en tehlikeli yeri. Münhasırlık (exclusivity) yani "sadece bizimle çalışacaksın" maddesi. Türkiye'de yaygın süre 12-24 ay. Daha uzununu öneren ajansa şüpheyle yaklaş.

Ama mesele sadece süre değil. Münhasırlık kategorik mi, yoksa tam mı? Yani sadece reklam filmlerinde mi bağlısın, yoksa düğün fotoğrafı çektiremez misin? Bir tanıdığım geçen kış dizi oyunculuğu için başka bir ajansla anlaşmak istedi, sözleşmesinde "tüm görsel işler" yazıyordu. Dizi ajansı işi iptal etti. Adam 7 ay bekledi süresi dolsun diye.

Şöyle ki, münhasırlık senin kariyerinin kapısını kapatmamalı, tam tersi açmalı. Alt kategoriler net yazılmalı: reklam, moda, dizi/film, dijital içerik, etkinlik, tanıtım. Sen hangisinde bağlısın, hangisinde özgürsün, bilmek zorundasın.

Option ve holding fee diye bir şey var, duydun mu hiç?

Sektörde olan bilir ama yeni başlayanlar için anlatayım. Yapımcı seni bir iş için "tutuyor" — yani o tarihlerde başka iş alman yasak. Buna option deniyor. Ama iş kesin değil. Kesinleşmezse sana holding fee denen bir bekleme ücreti ödenir.

Peki bu sözleşmende var mı? Çoğu ajansın sözleşmesinde yok. Olmaması demek, ajans seni 13-19 gün boyunca bir çekim için tutacak, iş iptal olacak, sen cebine tek kuruş koymadan evine döneceksin. Standart holding fee, çekim günlüğünün %25-50'si arası olur. Ben kendi sözleşmelerimde %30 yazıyorum, üç günden fazla option tutarsam.

"Bir yönetmenle tartıştığımız bir çekimde bana şöyle demişti: 'İyi ajans, modeli koruyan ajanstır; yapımcıyı değil.' O gün bu söz aklıma kazındı, sözleşmelerimi ona göre yazmaya başladım."

Usage, buyout, territory — bu üç kelime neyi değiştiriyor?

Şimdi şöyle. Reklam filmi çektin, günlük ücretini aldın. Bitti mi? Hayır, yeni başlıyor. Reklam nerede yayınlanacak (territory), ne kadar süre kullanılacak (usage), yoksa sınırsız hakları mı satın aldılar (buyout)?

2019 Eylül'de bir aday bana gelmişti, bir bankanın reklamında oynamış, 14.000 TL almış. Reklam 4 yıl boyunca her yerde oynadı. Sözleşmesinde "tüm haklar buyout" yazıyormuş. Yani bankanın o reklamı istediği kadar, istediği yerde kullanma hakkı var, ekstra ödeme yok. Halbuki sözleşmede "1 yıl, Türkiye, TV + dijital" yazsaydı, yenileme döneminde 2-3 katı ücret alabilirdi.

Sözleşmende bu üç kelime geçmiyorsa, imzalama. Ajansın bunu sana açıklaması gerekiyor — çünkü modelin gelirinin yarısı bazen buradan geliyor.

Kısa bir kontrol listesi

• Kullanım süresi: 6 ay, 1 yıl, 2 yıl mı?
• Coğrafya: Türkiye, Avrupa, global mi?
• Mecra: sadece TV mi, dijital dahil mi, outdoor dahil mi?
• Yenileme ücreti oranı yazıyor mu?
• Buyout varsa rakamı makul mu (günlük ücretin 3-5 katı standarttır)?

Kayıt ücreti, fotoğraf çekimi, "portföy paketi" — bunları gördüysen kaç

Dürüst olayım: kayıt ücreti isteyen ajans ajans değildir, para kazanma aracıdır. Geçen ay İzmir'den bir anne aradı, 12 yaşındaki kızını bir "ajansa" kaydettirmiş, 4.200 TL "portföy paketi" ödemiş, sonra 6 ay hiçbir iş gelmemiş. Gelmez zaten. Çünkü o ajansın işi aday bulmak değil, aday ücreti toplamak.

Gerçek ajans başvurudan para almaz. Komisyonunu işten kazanır. Evet, bazen profesyonel fotoğraf çekimi gerekebilir — ama bu çekimi sana zorunlu tutan ajans yanlış ajanstır. Ben adaylarıma "istersen fotoğrafçı önereyim, istersen kendin bul" derim, çünkü tear sheet ve showreel onun cebinden çıksa da onun mülkü.

Bir tuhaflık var aslında: başvuranların %67'si sözleşmeyi okumadan imzalıyor, ama sonra ajanstan "şeffaflık" bekliyor. Tanıdık geliyor mu?

18 yaş altı çocuklarda farklı ne var?

Burada biraz zorlanıyorum çünkü çocuk castingi en hassas konu. Türk Medeni Kanunu'na göre 18 yaş altı için veli onayı şart. Ama onay yetmez, sözleşmenin kendisi de farklı olmalı.

Çalışma saatleri sınırlı olmalı — 4-7 yaş arası çocuk sette günde 4 saatten fazla kalamaz, 13-15 yaş arası 6 saat üstüne çıkmamalı. Okul dönemlerinde Pazartesi-Cuma sabah 7'den önce çağırma yasağı var. Ajans bunu sözleşmesine yazmıyorsa, yapımcı sınırı aşar, çocuk yorulur, veli de hukuki zemin bulamaz.

Bir şey daha var: çocuğun kazancı kime gidiyor? Yasal olarak veli alıyor ama bazı ülkelerde "Coogan hesabı" denen bir sistem var, kazancın bir kısmı çocuk reşit olana kadar bloke ediliyor. Türkiye'de böyle bir zorunluluk yok ama ben kendi sözleşmelerimde "çocuk kazancının %15'i vadeli hesapta bloke" maddesini öneri olarak koyuyorum. Kabul eden aile az, ama soran aileye saygım büyük.

Peki ajans seni temsil ediyor mu, yoksa sadece listesinde mi tutuyor?

Bu ayrımı kimse konuşmuyor. Ne desem ki... aslında şöyle düşünüyorum: bazı ajanslar board'una 800 model alıyor, sonra "sen artık bizdensin" diyor. Ama 800 kişiyi aktif temsil etmek imkânsız. Gerçekte 40-60 modele iş gidiyor, kalanı dekor.

Sözleşmeyi imzalamadan önce sor: "Benim kategorimde (women main, men new faces, kids) kaç kişi varsınız?" Cevap vermiyorsa, ya da "çok kişiyiz ama sen farklısın" gibi bir laf ediyorsa, dikkat. Sağlıklı bir board'da kategori başına 15-25 kişi olur. Daha fazlası varsa, sen shortlist'e giremezsin, çünkü casting direktörü zaten ilk 10 fotoğrafa bakıp kapatıyor.

Siz olsaydınız, 800 kişilik bir listede mi olmak isterdiniz, yoksa 20 kişilik bir board'da mı?